Leventyagmuroglu.com

FİİL (EYLEM)
Fiiller hareketlerine göre üç çeşittir:

İŞ VE KILIŞ FİİLLERİ: Bu fiiller “kimi, neyi” sorularına cevap verir. Bu nedenle iş ve kılış fiilleri çatısına göre geçişli fiillerdir. Kır- ver- çöz-…

DURUM FİİLLERİ: Bu fiiller “kimi, neyi” sorularına cevap vermez. Durum fiilleri çatı yönünden geçişsizdir. Uyu- kalk- yat- ağla-…

OLUŞ FİİLLERİ: Bu fiillere “doğa fiilleri” de denir. Çıplak gözle takip edemediğimiz fiillerdir. Sarar- Yaşlan-Uza- Paslan- Büyü- Sol- Acık- Es- Yeşer- Kızar-

KİP EKLERİ :

ZAMANLARINA GÖRE FİİLLER

BASİT ZAMANLI FİİLLER: Fiil kök veya gövdelerine bir kip eki getirilmesiyle oluşur.

BİLEŞİK (BİRLEŞİK) ZAMANLI FİİLLER: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra idi, -imiş , ise (-sa, -se) getirilir.
Bazı kaynaklarda birleşik zamanlı fiiller, “iki kip eki almış” fiil olarak da tanımlanır.

Hikaye (öyküleme) birleşik zaman: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “idi” (-dı, -di, …) getirilerek oluşturulur.
♦ Gel-i-r-di, gel-i-yor-du-m…
♦ Yüzüme bu türlü bakmayacaktın. (Gelecek zamanın hikayesi)
♦ Gözünden akan bir damla yağmur olsaydım.(Şart kipinin hikayesi)
Rivayet birleşik zaman: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “imiş” (-mış, -muş…) getirilerek oluşturulur.
♦ Gel-i-r-miş, gel-miş-miş…
♦ Sen de gelecekmişsin.(Gelecek zamanın rivayeti)
♦ Bunu daha önce yapmalıymışım. (Gereklilik kipinin rivayeti)
♦ Bu köyde iki genç yaşarmış.(Geniş zamanın rivayeti)

Şart (Koşul) Birleşik Zaman: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “ise” (-se, -sa) getirilerek oluşturulur:
♦ Gel-i-r-se, gel-miş-se-m..
♦ Bu konuyu anlarsanız netleriniz de artar. (Geniş zamanın şartı)
♦ Gülüyorsam mutlu olduğumdan değildir. (Şimdiki zamanın şartı)

FİİLLERDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI
Cümlede fiilin zamanıyla kip ekinin zamanının uyuşmamasıdır.
♦ Yarın sinemaya gidiyor muyuz? (Gidecek miyiz)
♦ Ben sabahları süt içiyorum.( İçerim)
♦ Her gece telefonumu şarj ediyorum. (ederim)
♦ Akşama gitar çalmaya gidiyorum. (gideceğim)
♦ Derslerime her hafta düzenli olarak çalışıyorum.
♦ Arkadaşlar, bundan sonra daha yoğun bir şekilde çalışıyoruz.
♦ Fatih, o yıllarda pek çok sefer yapar.
♦ Soruları sonra çözersiniz.
♦ Mektubu yarın alır.
♦ Sabahları, erken kalkmayı seviyorum.
♦ Allah’ım bize yardım et.

YAPILARINA GÖRE FİİLLER

BASİT FİİLLER: Herhangi bir yapım eki almamış, başka bir kelimeyle de birleşmemiş kök durumundaki fiillerdir. Kök, fiilin bölünemeyen en küçük anlamlı parçasıdır.
♦ Sev-, ağla-, kaç-, sor-
♦ Oku-y- acak – mış – sın (Basit yapılı birleşik zamanlı)
♦ Durmuş bir saat de günde iki kez doğruyu gösterir.
♦ Güzel söz söyleyebilmek için güzel düşünmek gerekir.
♦ Dostluk bir şemsiyeye benzer.İnsan onları ancak kötü havalarda ister.
♦ İstediğim her şeyi yaptım;çünkü yapamayacağımı düşündüğüm şeyi istedim.
♦ Büyük adam büyük olduğunu; büyüklüğün küçüklük olduğunu bilir.

TÜREMİŞ YAPILI FİİLLER: Fiil ya da isim köklerine yapım eki getirilerek türetilen fiillerdir.
♦ Göz-le- gör-üş yaş-a- giy-in

Dikkat! Yansıma olan kelimelerle de fiil türetilebilir.( Çat-la-, fısıl-da-, hav-la-)

♦ İsim kök ya da gövdelerinden fiil türetme:
♦ güzel-leş sarı-ar ışıl-da göz-le az-al ben-imse ince-l düz-el su- sa sivri-l yaş-a kan-a
♦ Fiilden fiil türetme:
♦ sev-in çık-ar kız-ış bak-ış öl-dür taşı-t at-ıl kan-dır koş-tur

BİRLEŞİK YAPILI FİİLLER : İki ya da daha fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturdukları fiillerdir. Üç yolla yapılır:

Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller:
♦ Yardım et- memnun ol- fark et- dans et- terk et- affet- başarılı ol-
♦ Seven bu gönül seni asla terk etmeyecek.
♦ Hayat uykuyla uyanıklık arasında raks eder.
♦ Bu usanç duyan gözlerim bir şeyde karar kıldı.
♦ Seyreyleyelim mehtabı yıldızların altında.
♦ Benliğime hakim olur bir deli rüzgar.
♦ Bir gün yeniden bana döneceğini hissediyorum.
♦ Ama dönsen de seni asla affetmeyeceğim.
♦ Sabreden derviş muradına ermiş.
♦ Sabır + et- sabret- (Ses düşmesi)
♦ Af + et- affet- (Ses türemesi)
♦ Terk et- Tasvir et- Hasta ol- Dans et- Fark et-

UYARI: Et- , ol- yardımcı eylemleri tek başına bir anlam taşıyorsa ve önündeki isimle kaynaşmamışsa kendi görevinde kullanılmış demektir yani asıl fiildir.

♦ Ben ettim sen etme.
♦ Köyümüzde şimdi kirazlar olmuştur.
♦ Elindeki gömlek ancak beş milyon lira eder.
♦ Boş zamanlarımda kütüphanede olurum.
♦ Ben hep sizin yanınızda olacağım.
♦ Meyveler dalında olmuş.

Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller ( Deyim Halindeki Birleşik Fiiller) :
Bir isimle bir fiilin anlam yönünden birleşip kaynaşmasıyla oluşur. Bu sözcüklerden biri ya da ikisi gerçek anlamını yitirir. Deyimlerin çoğu bu türe örnektir.

♦ Sen kimsin ki bana kafa tutuyorsun?
♦ Bu tehditlerinle gözümü korkutamazsın.
♦ Annemin yemekleri hoşuna gitti mi?
♦ Odasında kitaplarına göz atıyordu.
♦ Adama laf anlatmaktan dilimde tüy bitti.
♦ Konuşulanlara ben de kulak kabarttım.
♦ İş için yüzlerce kişi başvurmuştu.

Kurallı Birleşik Fiiller
En az iki fiilin belli bir kurala göre birleşmesiyle oluşan birleşik fiillerdir.

Tezlik Fiili: Geliver-, yapıver-, okuyuver-, seçiver…
♦ Uzanıp tutuver elimi ne olur geri dön.
♦ Akşamın derin kızıllığında kayboluverdim.
♦ Uzanıverse gövdem taşlara boydan boya.
♦ Polisler kaçan hırsızı yakalayıverdi.
♦ Annesini görünce yanına koşuverdi.

Yeterlilik Fiili : Yapabil-, gezebil-, okuyabil-
♦ Alabilirim. (Alamam) (Almayabilirim) (Alamayabilirim)
♦ Okula geç kalırsam öğretmenim kızabilir.
♦ Bu genç yaşımda ölebilirim
♦ En güzel şiirlerimi söylemeden gidebilirim buralardan
♦ Bir gece ansızın gelebilirim.
♦ Sevinçten kapında bayılabilirim.
♦ Sınıfı geçebilirim.
♦ Atamam kendimi mavi denize dünya güzel.

Sürerlilik Fiili : Konuşup dur-, gidip dur-, donup kal-, sürüp gel-…
♦ Bu hikaye yıllardır süregelir.
♦ Televizyonun karşısında uyuyakalmışım.
♦ Gidedursun turnalar, gurbet ellere.
♦ Listede ismimi göremeyince listeye bakakaldım.

Yaklaşma Fiili: Düşeyaz-, öleyaz-…
♦ Kaldırımda yürürken düşeyazdım.
♦ Onu karşımda görünce korkudan öleyazdım.

EK-FİİL (EK-EYLEM)
Ek-fiillerin iki temel görevi vardır:

İSİM SOYLU KELİMELERE GELEREK ONLARI YÜKLEM YAPARLAR.
( Ek bazen gözükmez)

♦ Hayat, yaşayınca güzeldir.
♦ Ben sana mecburum.(dur)
♦ Babam başarılı bir komiserdi.
♦ Toprak harıl harıl çalışan bir kimyacıdır.

♦ Ek-fiilin geniş zamanı: İyi-dir, yorgundur, yorgunum, yorgunsunuz, yorgunlar.

♦ Ek-fiilin görülen geçmiş zamanı: Öğrenci-y- di- m, çalışkandı, güzeldi.

♦ Ek-fiilin duyulan geçmiş zamanı: Güzelmişim.

♦ Ek-fiilin şartı: Hastaysanız…

DİKKAT: Ek-fiilin şartı olan ise isim ve isim soylu kelimelere geldiğinde onları yüklem yapmaz; sadece cümleye şart anlamı kazandırır.

♦ Ek fiiller sadece isimleri değil; isim soylu olan zamirleri de yüklem yapabilirler.

♦ Benim en iyi arkadaşım sen-di-n.
♦ Kim-miş beni soran?
♦ En iyi adam odur.

♦ Ek-fiiller, fiilimsilerin sonuna gelerek onları yüklem yapabilir.

♦ En güzel şey, sağlıklı yaşamaktır.

BASİT ZAMANLI FİİLLERİ BİRLEŞİK ZAMANLI YAPAR.
(-dır eki dışındakiler)

Sev (i) yor du m. Gülü yor muş. Gel meli y miş.

Bilinen Geçmiş Zaman(idi):
Çalışkandım (çalışkan idim), çalışkandın, çalışkandı, çalışkandık, çalışkandınız, çalışkandılar
♦ İşte tüm bunları yapan oydu. (o idi) (ekfiil zamire eklenmiştir)
♦ Bu yaptıklarım senin içindi. (için idi) (ekfiil edata eklenmiştir)

Öğrenilen Geçmiş Zaman (imiş):
İşçiymişim (işçi imişim), işçiymişsin, işçiymiş, işçiymişiz, işçiymişsiniz, işçiymişler

Şart Kipi (ise):
Öğretmensem (öğretmen isem), öğretmensen, öğretmense, öğretmensek, öğretmenseniz, öğretmenseler.

Geniş Zaman:
Ekfiilin geniş zamanında i- fiili bugün tamamen düşmüştür. Ekfiilin geniş zaman ekleri sadece isme gelir. Çekimi şu şekildedir:
İyiyim, iyisin, iyi(dir), iyiyiz, iyisiniz, iyidirler

Ekfiilin olumsuzu “değil” dir. Öğrenciyim ———- öğrenci değilim.

Uyarı: Ekfiilin geniş zamanına şekilce benzeyen diğer eklerle ekfiilin geniş zamanı karıştırılmamalıdır:

♦ Geliyorum (şahıs eki)
♦ Hastayım (ekfiilin geniş zamanı)
♦ Babam (iyelik eki)
♦ Babayım (ekfiilin geniş zamanı)
♦ Ölüm (Fiilden isim yapım eki)
♦ Benim kardeşim [tamlayan (ilgi) eki]
♦ Sen ne kadar güzelsin. (Ekfiilin geniş zamanı)
♦ Sen yine bana döneceksin. (şahıs eki)

Sayfalar: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26

91 Yorum Yapılmış “Türkçe Dil Bilgisi”